گروه انرژی ماشه اقتصادی، با ادامه تنش‌های نظامی میان ایران و آمریکا، بازار جهانی نفت بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است. تجربه دهه‌های گذشته نشان می‌دهد که هرگونه درگیری در خلیج فارس، به‌ویژه اگر به امنیت تردد نفتکش‌ها در تنگه هرمز آسیب بزند، می‌تواند به سرعت قیمت نفت را افزایش دهد. با این حال، شدت و ماندگاری این افزایش به دامنه جنگ، مدت زمان آن و واکنش تولیدکنندگان بزرگ نفت بستگی دارد.
چرا بازار نفت به جنگ ایران حساس است؟
ایران اگرچه به دلیل تحریم‌ها سهم محدودی از صادرات رسمی نفت جهان را در اختیار دارد، اما موقعیت ژئوپلیتیکی این کشور اهمیت بسیار بیشتری نسبت به میزان صادراتش دارد. تنگه هرمز همچنان یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های انرژی جهان محسوب می‌شود و بخش قابل توجهی از نفت صادراتی کشورهای حاشیه خلیج فارس از این مسیر عبور می‌کند. هرگونه اختلال در این آبراه، ریسک عرضه جهانی نفت را افزایش داده و به رشد قیمت‌ها منجر می‌شود. گزارش‌های اخیر نیز نشان می‌دهد که تحلیلگران با تشدید درگیری‌ها، انتظار کسری عرضه در بازار جهانی نفت را دارند.
سه سناریوی پیش روی بازار نفت
سناریوی اول؛ جنگ محدود
اگر درگیری‌ها محدود به حملات پراکنده و بدون اختلال جدی در صادرات نفت کشورهای منطقه باقی بماند، احتمال افزایش قیمت نفت برنت تا محدوده ۹۰ تا ۱۰۰ دلار وجود دارد. در این شرایط بخش عمده افزایش قیمت ناشی از «ریسک ژئوپلیتیک» خواهد بود و با کاهش تنش‌ها، بازار دوباره به تعادل بازمی‌گردد.
سناریوی دوم؛ اختلال در تنگه هرمز
در صورتی که عبور نفتکش‌ها از تنگه هرمز با محدودیت یا ناامنی مواجه شود، بازار با شوک واقعی عرضه روبه‌رو خواهد شد. در چنین شرایطی تحلیلگران افزایش قیمت نفت به محدوده ۱۱۰ تا ۱۳۰ دلار را دور از انتظار نمی‌دانند؛ زیرا عرضه میلیون‌ها بشکه نفت در روز با اختلال مواجه خواهد شد.
سناریوی سوم؛ جنگ منطقه‌ای
بدترین سناریو زمانی است که درگیری به سایر کشورهای تولیدکننده نفت در منطقه سرایت کند یا تأسیسات نفتی هدف قرار گیرند. در این وضعیت، حتی قیمت‌های بالاتر از ۱۵۰ دلار نیز از نگاه برخی تحلیلگران غیرممکن نیست؛ هرچند احتمال وقوع چنین سناریویی همچنان پایین ارزیابی می‌شود.
چه عواملی مانع جهش بیشتر قیمت نفت می‌شوند؟
بازار امروز با دهه‌های گذشته تفاوت دارد. افزایش تولید نفت آمریکا، ظرفیت مازاد اوپک، امکان آزادسازی ذخایر استراتژیک کشورهای مصرف‌کننده و تلاش کشورهای عربی برای ایجاد مسیرهای جایگزین صادرات، می‌تواند بخشی از شوک عرضه را جبران کند. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان معتقدند حتی اگر قیمت نفت جهش شدیدی را تجربه کند، در صورت کاهش تنش‌ها دوباره روند نزولی خواهد گرفت.
اقتصاد ایران چه تأثیری می‌پذیرد؟
افزایش قیمت جهانی نفت لزوماً به معنای افزایش درآمد ایران نیست. تا زمانی که تحریم‌های نفتی پابرجا باشند، تهران نمی‌تواند از رشد قیمت‌ها به اندازه سایر صادرکنندگان بهره‌مند شود. در مقابل، تشدید جنگ می‌تواند هزینه‌های حمل‌ونقل، بیمه، تجارت خارجی و فشار بر بازار ارز را افزایش دهد و آثار تورمی تازه‌ای بر اقتصاد ایران بگذارد.
در انتها باید گفت، بازار نفت در شرایط کنونی بیش از هر زمان دیگری به تحولات سیاسی و امنیتی خاورمیانه وابسته شده است. اگر جنگ ایران و آمریکا ادامه پیدا کند اما از کنترل خارج نشود، نفت احتمالاً در محدوده ۹۰ تا ۱۱۰ دلار نوسان خواهد کرد. اما هرگونه اختلال گسترده در تنگه هرمز یا گسترش جنگ به دیگر کشورهای منطقه می‌تواند بازار انرژی جهان را با یکی از بزرگ‌ترین شوک‌های چند دهه اخیر مواجه کند؛ شوکی که نه تنها قیمت نفت، بلکه تورم، رشد اقتصادی و بازارهای مالی جهان را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد.
