گروه خودرو ماشه اقتصادی، نمایشگاه خودرو تهران امسال از ۲۳ تا ۲۶ شهریور در شهر آفتاب برگزار شده و ده‌ها شرکت خودروساز، مونتاژکننده، واردکننده و فعال صنعت خودرو در آن حضور دارند. گزارش‌های منتشرشده از این رویداد از حضور حدود ۳۵ گروه خودرویی و استفاده از بخش عمده ظرفیت نمایشگاهی شهر آفتاب حکایت دارد.
اما مسئله اصلی نمایشگاه امسال فقط تعداد خودروها، برندهای حاضر یا فناوری‌های جدید نیست؛ مسئله مهم‌تر این است که این خودروها برای چه بخشی از جامعه ایران قابل خرید هستند؟
از «نمایشگاه خودرو» تا «نمایشگاه حسرت»
خودرو در اقتصاد ایران سال‌هاست از یک کالای مصرفی فاصله گرفته و برای بسیاری از خانوارها به یک دارایی سرمایه‌ای تبدیل شده است. افزایش قیمت خودرو، رشد هزینه‌های زندگی و کاهش قدرت خرید باعث شده دسترسی به خودروی صفر کیلومتر برای بخش قابل‌توجهی از جامعه دشوارتر شود.
تصویر بازار نیز این فاصله را به‌خوبی نشان می‌دهد. بر اساس برخی گزارش‌های بازار در شهریور ۱۴۰۵، قیمت خودروهای به اصطلاح اقتصادی مانند ساینا، کوییک و سهند در محدوده بیش از یک میلیارد تومان قرار داشته و برخی محصولات داخلی نیز به محدوده دو تا سه میلیارد تومان رسیده‌اند.
در چنین شرایطی، حتی خودروهایی که در طبقه محصولات اقتصادی بازار قرار می‌گیرند، دیگر برای بسیاری از خانوارها «اقتصادی» محسوب نمی‌شوند.
این همان نقطه‌ای است که نمایشگاه خودرو می‌تواند از یک رویداد صنعتی به یک تصویر اقتصادی از جامعه تبدیل شود؛ تصویری که در آن فاصله میان قیمت کالا و قدرت خرید مصرف‌کننده بیش از همیشه به چشم می‌آید.
خودروهای چند میلیاردی؛ چند سال درآمد برای یک خودرو؟
وقتی قیمت بسیاری از خودروهای داخلی و مونتاژی به چند میلیارد تومان رسیده، مسئله فقط قیمت خودرو نیست؛ مسئله، نسبت قیمت خودرو با درآمد خانوار است.
برای خانواده‌ای که بخش بزرگی از درآمد ماهانه خود را صرف مسکن، خوراک، آموزش، درمان، حمل‌ونقل و سایر هزینه‌های ضروری می‌کند، خرید خودروی چند میلیارد تومانی دیگر صرفاً یک تصمیم مصرفی نیست؛ بلکه به یک پروژه مالی چندساله تبدیل شده است.
حتی در شرایطی که بازار خودرو در مقاطعی با رکود معاملاتی مواجه می‌شود، این رکود الزاماً به معنای افزایش قدرت خرید مردم نیست. برعکس، ممکن است بخشی از رکود دقیقاً ناشی از همین مسئله باشد: فروشنده قیمت را پایین نمی‌آورد و خریدار نیز توان پرداخت قیمت موجود را ندارد.
در این وضعیت، بازار در نقطه‌ای میان «قیمت بالا» و «قدرت خرید پایین» متوقف می‌شود.
ویترین خودرو جلوتر از سفره مردم
نمایشگاه‌های خودرو معمولاً محلی برای معرفی فناوری، طراحی، محصولات جدید و آینده صنعت هستند. حضور خودروهای وارداتی، هیبریدی، برقی و مدل‌های جدید می‌تواند نشانه‌ای از تغییر در سلیقه بازار و تلاش صنعت برای حرکت به سمت محصولات جدیدتر باشد.
اما یک پرسش اساسی همچنان باقی است:
این آینده قرار است برای چه کسی ساخته شود؟
ورود مدل‌های جدید و لوکس، به‌خودی‌خود اتفاق منفی نیست؛ مسئله زمانی ایجاد می‌شود که میان سبد محصولات عرضه‌شده و قدرت خرید بخش بزرگی از جامعه شکاف بزرگی شکل بگیرد.
گزارش‌های مربوط به نمایشگاه امسال نیز از حضور خودروهایی با قیمت‌های چند میلیارد تومانی و حتی مدل‌هایی در محدوده ده‌ها میلیارد تومان خبر می‌دهند.
در چنین شرایطی، بازدیدکننده ممکن است بتواند خودرو را از نزدیک ببیند، مشخصات فنی آن را بررسی کند، پشت فرمان بنشیند و حتی در برخی موارد آن را تست کند؛ اما فاصله میان «تجربه نمایشگاهی» و «امکان خرید» همچنان پابرجاست.
مشکل فقط گرانی خودرو نیست
ریشه بحران بازار خودرو را نمی‌توان صرفاً در افزایش قیمت چند مدل جست‌وجو کرد.
نرخ ارز، هزینه تولید، قیمت نهاده‌ها، هزینه واردات، تعرفه‌ها، سیاست‌های ارزی، محدودیت‌های تجاری، ساختار تولید و مونتاژ و همچنین کاهش قدرت خرید خانوارها، همگی در شکل‌گیری قیمت نهایی خودرو اثرگذارند.
از سوی دیگر، سیاست واردات نیز همواره یکی از متغیرهای مهم بازار بوده است. حتی درباره واردات خودروهای کارکرده، هدف اعلام‌شده سیاست‌گذار ایجاد رقابت و تعدیل قیمت‌ها بوده؛ در حالی که فعالان این حوزه نیز کاهش قدرت خرید مردم را یکی از موانع اصلی دسترسی خانوارها به خودروهای جدید می‌دانند.
بنابراین نمی‌توان انتظار داشت صرفاً با افزایش تعداد مدل‌ها یا برگزاری نمایشگاه‌های بزرگ، مشکل بازار خودرو حل شود. بازار زمانی از رکود خارج می‌شود که قدرت خرید مصرف‌کننده نیز ترمیم شود.
نمایشگاه بزرگ‌تر؛ بازار کوچک‌تر؟
تناقض قابل تأمل بازار خودرو ایران همین‌جاست.
از یک سو نمایشگاه خودرو تهران بزرگ‌تر شده، تعداد شرکت‌کنندگان افزایش یافته، برندهای بیشتری در معرض دید قرار گرفته‌اند و محصولات جدیدتری معرفی می‌شوند؛ از سوی دیگر، بخش بزرگی از جامعه برای خرید یک خودروی معمولی نیز باید سال‌ها پس‌انداز کند یا به تسهیلات و فروش اقساطی متکی باشد.
این تضاد، پرسش مهمی را درباره آینده صنعت خودرو ایجاد می‌کند:
آیا صنعت خودرو در حال تولید برای بازار واقعی ایران است یا برای بازاری که بخش بزرگی از مصرف‌کنندگان آن دیگر توان ورود به آن را ندارند؟
اگر فاصله میان درآمد خانوار و قیمت خودرو همچنان افزایش پیدا کند، حتی افزایش تولید نیز الزاماً به معنای افزایش مصرف نخواهد بود.
ممکن است خودرو تولید شود، نمایشگاه برگزار شود، مدل‌های جدید معرفی شوند و تبلیغات گسترده ادامه پیدا کند؛ اما مصرف‌کننده واقعی همچنان بیرون از این چرخه بایستد.
خودرو؛ کالای مصرفی که سرمایه‌ای شد
یکی از تبعات افزایش قیمت خودرو در ایران، تغییر ماهیت تقاضاست. وقتی مردم انتظار افزایش قیمت خودرو را داشته باشند، خودرو می‌تواند از یک کالای مصرفی به یک دارایی قابل معامله تبدیل شود. در مقابل، وقتی قدرت خرید مصرف‌کننده واقعی کاهش پیدا کند، تقاضای مصرفی ضعیف می‌شود و بازار بیشتر به سمت تقاضای سرمایه‌ای، سفته‌بازی یا معاملات محدود حرکت می‌کند.
این چرخه در نهایت به نفع مصرف‌کننده نهایی نیست. زیرا خودرویی که باید وسیله حمل‌ونقل خانوار باشد، تبدیل به دارایی‌ای می‌شود که ارزش آن با نرخ ارز، تورم و انتظارات تورمی سنجیده می‌شود.
نمایشگاه حسرت یا نقطه شروع یک تغییر؟
نمایشگاه خودرو تهران را می‌توان از زاویه‌ای دیگر نیز دید. این رویداد صرفاً محل نمایش خودروهای جدید نیست؛ بلکه فرصتی است برای مشاهده تصویری از صنعت خودرو و وضعیت اقتصادی جامعه.
اگر قرار است صنعت خودرو ایران در مسیر رقابت، نوآوری و افزایش کیفیت حرکت کند، در کنار معرفی مدل‌های جدید باید یک پرسش مهم نیز پاسخ داده شود:
مصرف‌کننده ایرانی چگونه قرار است این محصولات را بخرد؟
حل مسئله خودرو تنها با افزایش عرضه، واردات یا معرفی مدل‌های جدید امکان‌پذیر نیست. تا زمانی که تورم، کاهش قدرت خرید و رشد فاصله میان درآمد و قیمت کالاهای بادوام ادامه داشته باشد، بخش مهمی از جامعه همچنان از بازار خودرو حذف خواهد شد.
در این شرایط، شهر آفتاب می‌تواند ویترینی از آینده صنعت خودرو باشد؛ اما برای بسیاری از بازدیدکنندگان، این ویترین چیزی فراتر از یک نمایشگاه نیست و بیشتر به یک حسرت بزرگ تبدیل خواهد شد.
خودروها پشت شیشه می‌درخشند، مشخصات فنی روی تابلوها نوشته شده و مدل‌های جدید یکی پس از دیگری معرفی می‌شوند؛ اما برای خانواری که خرید یک خودروی معمولی نیز به چند سال درآمد نیاز دارد، این نمایشگاه بیش از آنکه نمایشگاه خرید باشد، می‌تواند نمایشگاه حسرت باشد.
مسئله امروز بازار خودرو ایران فقط این نیست که چه خودرویی تولید یا وارد می‌شود؛ مسئله این است که چه تعداد از مردم دیگر توان خرید آن را دارند.
